در معرفت فاطمه(س)
بهترين ترازويي که براي سنجش فضايل اخلاقي زن و درخشانترين آيينهاي که براي تصوير سيماي زن و چهره معنوي و شخصيت انساني او فرا روي زن امروز مسلمان و زن امروز ايران و زن امروز جهان قرار دارد، زندگي حضرت فاطمه(س) دختر پيامبر اکرم(ص) و همسر حضرت علي بن ابيطالب(ع) و مادر امام حسن و امام حسين سرور شهيدان جهان است.
از شخصيت فاطمه سخن گفتن بسيار دشوار است، فاطمه يک زن بود آنچنان که اسلام ميخواهد که زن باشد و روز زن روز فلاح و معراج و شخصيت و آزادي و حقوق و مقام زن، روز تولدي نوين و حياتي ديگر براي زنان است.
اين نکته مسلم است که ما هر قدر صفحات نوراني زندگي آن حضرت را مطالعه کنيم بازهم بررسي بيشتر و تتبع دقيقتر در زندگاني آن حضرت لازم است و بيان مجدد فضايل و سجاياي آن بانوي معظمه به انحاء مختلف براي اقشار مختلف مردم و انسانها در سطوح و سنين متفاوت، نه فقط براي زنان، امري بسيار ضروري است؛ چرا که آن بانوي مکرمه در مدرسه نبوت و دانشگاه امامت و رسالت به کمال رسيده و به فضايل و روحيات نيکو آراسته است. و در پاکي و طهارت، هوشياري و فطانت، نجابت و شرافت و جلالت منحصر به فرد بوده و مقام هيچ زني در دنيا و آخرت به مقام و منزلت ايشان نرسيده و نخواهد رسيد.
بنابراين شايسته است که همگي ما با چنين بانويي که از معجزات تاريخ و افتخارات عالم وجود است، بيشتر و بيشتر آشنا شويم و ابعاد شخصيتي و اوراق تابناک آن حضرت را مورد بازنگري قرار دهيم تا به شناخت بهتري دست پيدا کنيم.
به تعبير زيباي حضرت امام خميني «قدس سره الشريف»(که روز زن مصادف با تولد اين شخصيت بزرگ نيز ميباشد او که مکتب فاطمه را به دنياي معاصر شناساند.)
«هرکس با هر بينش درباره او گفتاري دارد و از عهده ستايش او برنيامده و احاديثي هم که از خاندان وحي رسيده به اندازه فهم مستمعان بوده و دريا را در کوزهاي نتوان گنجاند و ديگران هرچه گفتهاند به مقدار فهم خود بوده نه به اندازه مرتبت او» صحيفه نور / ج 12 / ص 72.
با اين همه، نبايد مأيوس شد و در حد توان بايد گامهايي هر چند اندک براي دستيابي به قله فضائل و کمالات فاطمه(س) برداشت.
ما نيز در اين مقاله به فراخور توانايي خويش به بررسي ابعاد زندگاني و شخصيتي حضرت زهرا(س) پرداختهايم گرچه که چنين نوشتهاي کوتاه، طبعاً نميتواند جامع باشد و حق مطلب را آنطور که شايسته است ادا کند اما گامي است هر چند کوچک در جهت شناخت آن بحر بيمنتها و آن گوهر تابناک. شايد که مقبول حضرتش افتد.
در اين مجال فقط به ابعاد شخصيتي حضرت فاطمه زهرا(س) از ديدگاه قرآن و وحي، پيامبر(ص)، اميرالمؤمنين(ع) و ائمه معصومين عليهم السلام بسنده ميکنيم.
حضرت فاطمه زهراء «سلام اللّه عليها» از ديدگاه قرآن و وحي
خداوند، آيات بسياري را به اهل بيت اختصاص داده است؛ به گونهاي که همه مسلمين در نزول اين آيات درباره ايشان اجماع نمودهاند و آن را دليل عنايت خدا به شأن ايشان و بزرگداشت مقام آنان و ترغيب ساير مسلمين به حرکت در مسير هدايت ايشان و اقتداي به آنان ميدانند.
برخي از اين آيات، عبارتند از:
1 - فَمَنْ حَاجَّکَ فيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَي الْکاذِبينَ[1] سوره آل عمران آيه 61.
پس کسي که با تو محاجه کند، پس از آنکه براي تو علم حاصل شد، بگو که بيائيد فرزندانمان و فرزندانتان و زنانمان و زنانتان و خودمان و خودتان را فراخوانيم و سپس مباهله کرده، لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.
همه اهل قبله حتي خوارج اجماع کردهاند که پيامبر(ص) از ميان زنان جز دخترش فاطمه(س) را براي مباهله دعوت ننمود.
2 - إِنَّما يُريدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهيرًا[2] سوره احزاب آيه 33.
ترجمه: همانا خداوند اراده کرده است که هر گونه زشتي و ناپاکي را از شما اهل بيت دور گرداند و شما را پاک و مطهر سازد.
احاديث زيادي از طرق عامه و خاصه صادر شده و دلالت ميکنند که آيه فوق در شأن پيامبر و علي و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل شده است. من باب نمونه:
احمد و طبراني از ابوسعيد خدري نقل ميکنند: پيامبر(ص) چهل روز صبح به خانه فاطمه(س) ميآمد در حالي که ميفرمود: سلام بر شما اهل بيت و رحمه اللّه و برکاته، خداوند شما را رحمت کند و آيه مذکور را قرائت ميفرمودند.
و از امّ سلمه نقل شده که پيامبر در خانه من بود که اين آيه نازل شد، پس رسول خدا(ص) نزد علي و فاطمه و حسن و حسين فرستاد و فرمود: اينان اهل بيت من هستند.[3] المستدرک: ج 3- ص 146.
بيشتر مفسّران برآنند که اين آيه درباره حضرت علي و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل شده است.
3 - قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّه َ فِي الْقُرْبي[4] سوره شوري آيه 23.
ترجمه: بگو براي آن(رسالت) مزدي از شما نميخواهم جز دوستي نزديکانم را.
از ابن عباس نقل شده: که وقتي اين آيه نازل شد، مردم گفتند: اي رسول خدا! اين نزديکانت که دوستي آنان را بر ما واجب ساختهاي چه کساني هستند؟ فرمودند: علي، فاطمه و دو فرزندش.[5] الصواعق المحرقه: ص 101.
و در روايت ديگري پيامبر(ص) ميفرمايد: خداوند اجر رسالت مرا بر شما دوستي اهل بيتم قرار داده است و من بزودي فردا(قيامت) درباره آنها از شما سؤال خواهم نمود.[6] ذخائر العقبي: 26.
4 - وَ هُوَ الَّذي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا[7] سوره فرقان آيه 54.
ترجمه: او خداوندي است که از آب بشري آفريد پس قرار داد او را تبار و نژاد و پيوند و پروردگار تو توانا است.
از ابن عباس روايت شده که خداوند نطفه سفيد مکنونهاي بيافريد و او را در صلب آدم(ع) قرار داد، سپس آنرا از صلب آدم در صلب شيث و از صلب شيث به صلب اَنوش و از صلب انوش به صلب قنيان و از صلب قنيان به اصلاب پاکيزه و ارحام مطهره منتقل گرداند تا رسيد به صلب عبدالمطلب، سپس خداوند آنرا دو قسمت فرمود، نصفش را در صلب عبداللّه و نصف ديگر را در صلب ابيطالب قرار داد و از سلاله عبداللّه حضرت رسول خدا متولد گرديد و از سلاله ابيطالب حضرت علي(ع) به دنيا آمد و اين است معناي کلام خدا.[8] بحارالانوار: ج 10- ص 42. پس فاطمه(س) را به علي(ع) تزويج نمود و علي از محمد(ص) و محمد از علي است و حسن و حسين(ع) نسب و نژاد آنها و علي(ع) داماد و پيوند است. اين آيه نيز مشعر بر فضيلت و شرافت فاطمه(س) و ميرساند که نسب پاک پيامبر(ص) و نژاد والاي سادات بني فاطمه در وجود گرانمايه حضرت زهرا(س) تقاطع مينمايد. چه بعد از حضرت فاطمه(س) همه فرزندان رسول خدا(ص) در اطراف و اکناف عالم زيست کرده و ميکنند. نژاد ساداتي آنها تا حضرت فاطمه و از حضرت فاطمه تا حضرت آدم از جانب پدر است نه مادر، اما هنگامي که اين نسب به فاطمه ميرسد از جانب مادر است نه پدر.
و اين فضيلت مخصوص حضرت فاطمه(س) است و قرآن مجيد در آيه مباهله فرزندان فاطمه را فرزندان پيامبر ناميده و فرموده: «نَوعُ اَبْنائَنا وَ اَبْنائَکُم» يعني: ميخوانيم پسران خود و پسران شما را. پس معلوم گرديد که اين فضيلت بزرگ را خداوند مخصوص فاطمه نمود و نسب اولاد فاطمه را به رسول خدا پيوند داد.
5 - إِنَّ اْلأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُورًا، عَيْنًا يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجيرًا، يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْمًا کانَ شَرُّهُ مُسْتَطيرًا، وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلي حُبِّهِ مِسْکينًا وَ يَتيمًا وَ أَسيرًا[9] سوره انسان آيه 6 تا 9.
ترجمه: به يقين نيکان از جامي مينوشند که با عطر خوش آميخته است، از چشمهاي که بندگان خاص خدا از آن مينوشند و از هر جا بخواهند آن را جاري ميسازند، آنها به نذر خود وفا ميکنند و از روزي که شرّ و عذابش گسترده است ميترسند، و غذاي خود را با اينکه به آن نياز دارند به مسکين و يتيم و اسير ميدهند.
سوره مبارکه انسان در شأن حضرت زهراء(س) نازل شده و آيتي است بر عظمت وجود آن حضرت.
روايتي از ابن عباس نقل شده که: روزي حسن و حسين در خردسالي مريض شدند. حضرت فاطمه (س) نذر کردند، اگر مريضي آنها خوب شود، سه روز روزه بگيرند، پس خداوند آنان راعافيت بخشيد. اهل خانه حضرت زهرا(س) سه روز، روزه گرفتند و هر سه روز، هنگام افطار که ميشد مسکين و يتيم و اسير به در خانه آنها آمدند و طلب غذا کردند و ايشان هم ناني را که ميخواستند با آن افطار کنند به آنها بخشيدند، سه روز تمام گرسنه بودند و حضرت فاطمه(س) وقتي که پدرش به ديدنش آمدند، ديدند آن بزرگوار در محراب عبادت مشغول نيايش و پرستش خداست در حاليکه از شدت گرسنگي شکمش به پشتش چسبيده به گودي نشسته است. ديدن اين منظره براي رسول خدا(ص) سخت تأثر آور بود. در اين هنگام جبرئيل فرود آمده و عرض کرد، اين هديه را بگير، خداي تعالي به داشتن چنين اهل بيتي به تو تهنيت گفته است، پس آيات را بر وي خواند.[10] سيد هاشم بحراني، تفسير البرهان.
6 - مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ، بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ، يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ[11] سوره الرحمن آيه 19-20-22.
ترجمه: روان کرد دو دريا را که به هم برسند و ملاقات نمايند، برزخي بين آن دو است که بر ديگري غلبه نکنند و از آن دو لؤلؤ و مرجان بيرون ميآيد.
امام صادق(ع) در تفسير اين آيه ميفرمايد مقصود از دو دريا که با يکديگر برخورد ميکنند، علي(ع) و فاطمه(س) است و برزخ بين آن دو که بر يکديگر برتري نجويند حضرت رسول(ص) است و لؤلؤ و مرجان که از آن دو دريا بيرون ميآيد امام حسن(ع) و امام حسين(ع) ميباشند.[12] جلال الدين سيوطي، الدرالمنثور، ج 7 - ص 698.
7 - کَمِشْکاه ٍ فيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ في زُجاجَه ٍ الزُّجاجَه ُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيُّ[13] سوره نور آيه 35.
ترجمه: به مشکاتي ماند که در آن روشن چراغي در ميان شيشهاي که تلألؤ آن گويي ستاره ايست درخشان.
حضرت موسي بن جعفر(ع) فرمودند: مقصود از مشکاه حضرت فاطمه(س) است و مصباح، حسن (ع) و زجاجه حسين(ع) است، کوکب درّي، فاطمه(س) است که در بين زنان جهانيان ستارهاي درخشان ميباشد.
8- اَلَمْ تَرَکَيْفَ ضَرَبَ اللَّه مثلاً کَلِمَه ً طَيّبَه ً کَشَجَرَه ٍ طَيّبه ٍ.
در روايت است که رسول خدا(ص) در ذيل آيه ريفه «اَلَمْ تَرَکَيْفَ...» فرمودند: من شجره هستم و فاطمه شاخه آن. علي عامل باروري آن، حسن و حسين ميوه آن و دوستداران آنان از امّتم برگهاي آن درخت ميباشند و سوگند به خدا که آنان در بهشت جاويدان ميباشند.[14] شواهد التنزيل، ج 1- ص 212.
حضرت زهرا «سلام الله عليها» از ديدگاه پيامبر اکرم «صلي الله عليه و آله و سلم»:
سخن در شأن و عظمت فاطمه(ع) فراوان است، اما با بسياري سخن و فراواني گفتار در شأن اين بانوي مجلله عظمت حقش هرگز ادا نميشود. بانويي که يکايک حضرات معصومين(ع) با بزرگي و عظمت از او ياد کردهاند و در برابر نام شريفش احترام ويژه به جا آوردهاند، بانويي که قرآن کريم از او به عظمت ياد ميکند و پيامبر اکرم(ص) بزرگش ميدارد. پيامبري که قرآن در شأنش فرموده است: «و ما يَنْطقُ عَنِ الْهوي انْ هُوَ الّا وحيٌ يُحي»(اين رسول ما هرگز جز وحي نميگويد و آنچه ميگويد وحي منزل است.).......
راهكارهايي در باب احترام پدر و مادر :